Bij inkooptrajecten willen inschrijvers het allerbeste verhaal presenteren om de klus te kunnen winnen. Hierbij wordt vaak uitgebreide dienstverlening ‘beloofd’. Alleen hoe zorgt een opdrachtgever ervoor dat deze beloofde dienstverlening ook daadwerkelijk wordt geleverd en het niet slechts bij mooie woorden blijft?
Mismatch 1: schrijvers versus accountmanagers
Het inschrijven op een aanbesteding kan een behoorlijke investering zijn voor inschrijvers. Een cruciaal aspect hiervan is het beantwoorden van de gunningscriteria. Inschrijvers ervaren het vaak als een schrijfwedstrijd: hoe kan je er voor zorgen dat jouw inschrijving zich meer onderscheidt dan die van de concurrenten?
Dat inschrijvers (en inkopers) dit vaak zo ervaren is niet zo gek. Kijk naar de evolutie van het aanbesteden. Wat ooit begon met een Plan van Aanpak toevoegen aan je prijzenblad, dat is ondertussen een complexe questionnaire geworden. Er is minder schrijfruimte dan vroeger: inschrijvers moeten wel, naast de vragen over de ‘gewone’ dienstverlening, perfecte antwoorden geven op gunningscriteria zoals duurzaamheid, inclusie, circulariteit, etc. Om die hoeveelheid informatie helder en klantgericht nog begrijpelijk over te brengen op de beoordelaars, dan moet een inschrijver een tekstuele topper zijn. Voor inschrijvers is een aanbesteding dus niet zozeer een schrijfwedstrijd, maar een ‘uitlegwedstrijd’.
‘Uitleggen’ voor een aanbesteding is dus een vak op zich en als je hier niet in professionaliseert dan loop je het risico dat je als inschrijver geen aanbesteding meer wint. Wanneer je voor het uitleggen alleen schrijvers en freelancers gebruikt, dan kan dat er weer toe leiden dat inschrijvingen worden opgesteld door personen die niet direct bij de uitvoering zijn betrokken. Hierdoor kan het gebeuren dat accountmanagers na gunning van het contract de implementatie starten zonder (volledige) kennis van de aangeboden stukken.
Mismatch 2: inkopers versus contractmanagers
In markten met ervaren inschrijvers komt het steeds vaker voor dat de inhoud van inschrijvingen sterk op elkaar gaat lijken. Het onderscheid wordt dan gemaakt op basis van details, vooral wanneer kwaliteit doorslaggevend is voor de gunning. In de praktijk zien we vaak dat het contract wordt beheerd door iemand die niet betrokken is geweest bij de beoordeling. In het slechtste geval belandt de inschrijving in de kast en wordt er alleen gewerkt volgens het programma van eisen. Dit leidt tot een mismatch tussen de vraag, het aanbod en de uitvoering van de opdracht. Als inkoop zich na de contractrealisatie volledig terugtrekt, ontstaat er dus een risico dat er geen goede verbinding is met de uitvoeringsfase. Dat geldt niet alleen voor kwalitatieve gunningscriteria, maar ook voor de prijs. Steeds vaker zien we dat aanbestedende diensten aan inschrijvers vragen om een besparing op de kosten toe te zeggen, als onderdeel van de gunningscriteria. In die situatie moet je ook de resultaten monitoren en er naar handelen.
Mismatch 1 plus mismatch 2 = minder waarde
Wanneer de beloofde dienstverlening niet wordt waargemaakt, dan krijgt de opdrachtgever uiteindelijk niet waarvoor is gekozen. Dit creëert ook een oneerlijke situatie ten opzichte van andere inschrijvers: die zouden mogelijk als eerste zijn geëindigd wanneer de beloofde dienstverlening niet zou worden gescoord.
De opdrachtnemer realiseert zich bij de uitvoering dat het niet nodig was geweest om zo’n uitgebreid aanbod te doen of de opdrachtgever realiseert zich niet het nut van bepaalde beloftes. Kortom in combinatie leiden mismatch 1 (schrijvers versus accountmanagers) en mismatch 2 (inkopers versus contractmanagers) tot minder waarde voor de maatschappij.
Hoe ga je hier mee om als opdrachtgever?
Betrek de contractmanager vanaf de voorbereiding
De realisatie van de beloofde dienstverlening start met een goede voorbereiding van de inkoopprocedure. De verbinding wordt geborgd door de (beoogde) contractmanager actief bij de voorbereiding te betrekken. De contractmanager weet, op basis van ervaringen met het vorige contract en kennis van de markt, als geen ander wat wel en niet werkt in de praktijk. Stem met de contractmanager af wat uitgevraagd wordt in de kwalitatieve gunningscriteria.
Blijf weg van zaken die tijdens de uitvoering niet of nauwelijks uitgevoerd of gemeten kunnen worden. Dit hangt niet alleen af van wat de markt kan. Ook de organisatie van de opdrachtgever moet zo ingericht zijn dat afspraken gemonitord kunnen worden. Tijdens de inkoopprocedure kun je in samenspraak met de contractmanager ook al afspraken vastleggen over de inrichting van contractmanagement. Afspraken over prestatiemetingen en gevolgen voor het al dan niet behalen van de prestaties zijn daar een voorbeeld van, maar ook overleg- en escalatiestructuren.
Koop realistisch in
Om realistisch te kunnen inkopen, dan kan je marktpartijen bevragen in een marktconsultatie om het realisme van de uitvraag te toetsen. Licht toe aan de marktpartijen wat je voor ogen hebt en laat hen meedenken over wat uitvoerbaar, haalbaar en meetbaar is gegeven het beschikbare budget. Veel inschrijvers zien steeds vaker een serieus gat tussen de gevraagde dienstverlening en de beschikbare budgetten: deze zijn zelden meegegroeid met de uitbreiding van wensen en eisen, of met sterk oplopende indexaties en inflatie. Dan is er niet genoeg geld voor alles wat men wil hebben op het gewenste niveau.
Koop doelgericht in
Koppel gunningscriteria aan (organisatie)doelstellingen. Bijkomend voordeel hiervan is dat er meer ruimte is voor wijzigingen tijdens de contractperiode. Bedenk daarbij ook: kan iemand zonder kennis een verhaal schrijven over het uitgevraagde of moet je hiervoor over specialistische kennis beschikken?
Hoe meer specialistische kennis nodig is om de uitwerking te maken, des te lastiger het wordt voor de ‘schrijvers’ om te winnen van de ‘uitleggers’. Dat geldt ook voor de originaliteit van de vragen die worden gesteld. Die vragen lijken vaak op elkaar. Inschrijvers zien soms bestekken die al vijf of zes keer zijn hergebruikt. Alleen de naam van de aanbestedende dienst is vervangen. Daarom is het zaak als opdrachtgever om originele vragen te stellen, waarop je echt een onderscheid kunt maken en liefst dus in lijn met de organisatiedoelstellingen.
Gebruik een belofteboek
Tussen het publiceren van de uitvraag en de uitvoeringsfase, daar zijn nog een aantal elementen die bijdragen aan het realiseren van de inschrijving. Door transparant de relatieve voordelen van de winnende inschrijver te benoemen, wordt bevestigd wat doorslaggevend is om de opdracht aan de winnaar te gunnen. Dat zal dan ook in de praktijk moeten worden waargemaakt.
Na gunning helpt het om samen met de leverancier een overzicht te maken van alle (extra) beloften in de inschrijving: een belofteboek. Teken dat samen af met de leverancier. Dit helpt ook de leverancier bij de overdracht van de gewonnen opdracht bij de afdeling Commercie naar de Operatie. Namelijk dít moet je doen, voor dát geld.
Koppel aan het belofteboek ook direct eigenaren en deadlines. Hiermee is voor iedereen duidelijk wat naast de basiseisen gerealiseerd moet worden en hoe dit gebeurt. Om te voorkomen dat het overzicht bij eventuele overdrachten naar collega’s verloren gaat en om commitment te borgen, wordt het overzicht als addendum toegevoegd aan de overeenkomst.
Houd elkaar bij de les
Opdrachtnemers leggen tijdens de uitvoering de focus op het tevreden houden van de contractmanager. Daarbij houden slimme opdrachtnemers de inschrijving bij de hand om de scope van de opdracht in de gaten te houden. Eventueel meerwerk voor werkzaamheden die buiten scope vallen, dat levert extra geld op. Voor het waarmaken van de gedane beloften bovenop de basiseisen, geldt dat over het algemeen niet.
Opdrachtnemers wijzen daarom niet snel op beloften waar de opdrachtgever zelf niet op stuurt. Houd opdrachtnemers bij de les en bespreek de inhoud van de inschrijving als een van de standaardagendapunten in periodieke contractgesprekken, monitor de realisatie hiervan en stuur waar nodig bij. Doe dat niet alleen. Zorg er ook voor dat interne opdrachtgevers bij de les zijn. Het is vaak de interne opdrachtgever die als eerste aangeeft dat “niet alles nodig is…”. Sterker nog, geregeld is het de opdrachtnemer die het hardste duwt op verduurzaming en andere beloften. De markt kan vaak meer dan interne opdrachtgevers echt wensen.
Wees flexibel als het kan en nodig is
Vergeet tot slot niet om ruimte te houden om flexibel te kunnen acteren. Het beter monitoren en sturen op de realisatie van de inschrijving betekent niet dat je geen rekening houdt met ontwikkelingen of onverwachte zaken. Als daar sprake van is, stem dan in gezamenlijkheid af met de leverancier hoe je hiermee om gaat en welke aanpassingen je doet. Leg dus niet op álle slakken zout. Soms lopen zaken net iets anders dan gepland. Wees flexibel als het kan en nodig is.
Tot slot: van theorie naar praktijk
Al met al is het dus goed om je bewust te zijn van het feit dat er licht kan schijnen tussen droom en daad in een gegunde opdracht: denk aan mismatches 1 en 2. En dat er manieren zijn om dat gat zo klein mogelijk te maken. Dit artikel geeft gericht advies. Nu aan de slag, met alle betrokkenen, om de theorie in de praktijk te brengen en maximale waarde te halen uit de uit te voeren opdrachten.
Dit artikel verscheen eerder in Deal! (vakblad voor inkopers)
Auteurs: Daniëlle van Amerongen, Alfred de Weert & Rémon van Buuren met een bijdrage van Fredo Schotanus




